Tekst, który przeczytacie poniżej, jest częścią serii Kościół, lewica, konflikt, w toku której publikujemy opiniotwórcze teksty na temat kwestii związanych z ideologią i polityką kościoła katolickiego.

Istnieje pewien opowiadany wielokroć mit o polskim Kościele katolickim – mit o instytucji, która w czasach komunizmu stała po stronie narodu przeciwko totalitarnemu państwu. Kościół jako ostoja wolności, strażnik tożsamości, jedyna przestrzeń, gdzie można było mówić prawdę. 

Stawiam tu zgoła inną tezę: Kościół w PRL był instytucją głęboko konserwatywną, a jego opór wobec państwa miał charakter elitarny i nacjonalistyczny – nigdy klasowy. Był instytucją, która aktywnie budowała zgodę na patriarchalny porządek, mobilizowała kobiety do posłuszeństwa, a nie do walki, i – wbrew swojej retoryce – nigdy nie stanął po stronie walczących robotnic i robotników. Jeśli zaś w 1989 roku przyszedł czas żniw, to Kościół zebrał plon z ziarna zasiewanego dziesięcioleciam: uzyskał wpływ na nową Konstytucję, konkordatowe przywileje, powrót religii do szkół i – przede wszystkim – na zakaz aborcji.

Instytucja, nie ruch

Zacznijmy od oczywistości, która chowa się w romantycznych narracjach o PRL-owskim Kościele: była to hierarchiczna instytucja, a nie oddolny ruch. Hierarchia oznacza konkretną strukturę władzy, interesy klasowe i politykę. Biskupi w Polsce Ludowej nie byli dysydentami – byli aparatczykami innego porządku, negocjującymi z partią zasięgi swoich wpływów, pilnującymi własnych zasobów i przywilejów, kalkulującymi, kiedy konfrontacja jest opłacalna, a kiedy nie.

Ten kalkulacyjny charakter kościelnej polityki widać najwyraźniej w momentach kryzysowych. W 1956 roku, gdy robotnicy w Poznaniu wyszli na ulice i zapłacili za to życiem, Kościół zachował godny uwagi spokój. Kardynał Wyszyński – wybitnie oportunistyczna postać – po powrocie z internowania skupił się na odbudowie kościelnej pozycji w negocjacjach z Gomułką, nie na solidarności z ofiarami Czerwca. W 1970 roku, gdy na Wybrzeżu ginęli stoczniowcy, kościelna reakcja była podobnie powściągliwa. Hierarchia skrupulatnie dbała o to, by nie kojarzono jej z ruchem robotniczym, który mógłby wymknąć się spod kontroli –  kościelnej jak i partyjnej.

Kościół, jako instytucja własnościowa i instytucja społecznego ładu, zawsze miał więcej wspólnego z klasami posiadającymi niż z robotnikami i robotnicami. Teologia katolicka przez wieki usprawiedliwiała hierarchię społeczną jako porządek boski, a pauperyzm – jako cnotę, nie problem do rozwiązania. Dopiero II Sobór Watykański i późniejsza teologia wyzwolenia próbowały ten schemat zburzyć – i nie bez powodu spotkały się z oporem ze strony polskich duchownych, których „kwestia społeczna” interesowała tylko wtedy, kiedy nie zagrażała pozycji samego Kościoła.

Nacjonalizm jako substytut klasowości

Polska katolicka hierarchia wypracowała w XX wieku specyficzną ideologiczną mieszankę: katolicyzm połączony z nacjonalizmem, tożsamość religijna i narodowa jako jedno. Formuła „Polak-katolik” miała swoje pragmatyczne uzasadnienie – w obliczu zaborów i wojen – ale miała też bardzo konkretne konsekwencje polityczne. Zamazywała podziały klasowe, podporządkowując je jedności narodowej. Zastępowała pytanie „czyje interesy reprezentuje ta instytucja?” pytaniem „jesteś z nami czy przeciwko nam?”

W PRL-u ta strategia nabrała nowego wymiaru. Kościół pozycjonował się jako depozytariusz narodowej tożsamości przeciwko „obcemu” – sowieckiemu, komunistycznemu, antyreligijnemu, totalitarnemu, reżimowemu i tak dalej. Naród, którego depozytariuszem był Kościół, był narodem hierarchicznym, patriarchalnym i jednolitym kulturowo. Nie było w tej wizji miejsca na konflikt klasowy, na prawa mniejszości, na emancypację kobiet. Był jeden naród i jedna wiara. Być Polakiem to być katolikiem.

Marcin Kościelniak w Aborcji i demokracji pokazuje jak ta figura „narodu” działała w kluczowym momencie, gdy ważyły się losy prawa aborcyjnego w III RP. Kościół nie argumentował wyłącznie teologicznie, on argumentował narodowo: aborcja jako zagrożenie dla biologicznej ciągłości narodu, jego demografii i przyszłości. To był język eugeniki i nacjonalizmu ubrany w szaty troski o życie. Kobiety w tej retoryce nie były podmiotami z prawem do cielesnej autonomii, tylko nośnikami narodowej reprodukcji.

Ta ciągłość między kościelnym nacjonalizmem PRL-u, a antyaborcyjną kampanią lat 90. nie wzięła się znikąd i na pewno nie rozpoczęła się w latach 80. Czas PRL-u był czasem akumulacji kapitału symbolicznego i organizacyjnego, który podczas transformacji mógł być natychmiast uruchomiony. Kościół wchodził w III RP z siecią instytucji, zaufaniem i bardzo konkretnym programem.

Kobiety jako dyscyplinowana siła robocza Kościoła

Żeby zrozumieć kościelną politykę płciową w PRL, trzeba zacząć od pytania: czego Kościół potrzebował od kobiet? Odpowiedź jest prosta i brutalna: ich pracy. Nieodpłatnej, niewidzialnej, traktowanej jako naturalna powinność. Kobiety w parafii gotowały, sprzątały, organizowały uroczystości, prowadziły katechezę, opiekowały się chorymi i starszymi. Kobiety w domach wychowywały dzieci w wierze, dbały o rodzinną pobożność, pilnowały, żeby mąż chodził do kościoła i żeby dzieci nie odchodziły od wiary. Kobiety w klasztorach pracowały w szpitalach, szkołach i domach dziecka. Praca kobiet była i jest jednym z filarów, na których stoi kościelna instytucja – i nigdy nie było za niej należytej zapłaty.

W zamian Kościół oferował kobietom tożsamość: Matka Boska jako wzorzec kobiecości, macierzyństwo jako powołanie, dom jako przestrzeń sacrum. Religijne dowartościowanie tego, co świat zewnętrzny spychał na margines – prywatności, emocjonalności, poświęcenia. Był to układ transakcyjny: dostaniesz uznanie za to, że jesteś matką i opiekunką, a w zamian nie będziesz aspirować do czegoś więcej.

Za to system PRL-owski z jednej strony realizował projekt masowego włączenia kobiet na rynek pracy, z drugiej nie kwestionował podziału pracy w domu. Kobiety pracowały i w fabryce, i w domu. Kościół w tej sytuacji oferował coś, czego dominująca ideologia nie zapewniała: uznanie dla tej podwójnej pracy, ale w formie, która utrwalała ją jako naturalną i pożądaną, a nie jako formę wyzysku, którą trzeba zwalczać.

Ta kościelna polityka płciowa miała swój konkretny wymiar antyemancypacyjny. Kiedy w PRL-u rozwijał się dostęp do antykoncepcji i aborcji – jako część polityki kontroli urodzeń, ale też jako odpowiedź na rzeczywiste potrzeby kobiet – Kościół konsekwentnie się temu sprzeciwiał. Samodzielna kontrola reprodukcji oznaczała kobietę, która może planować swoje życie inaczej niż przez kolejne ciąże. Czyli taką, która jest podmiotem, a nie nośnikiem przyszłości narodu.

Propaganda przez rytuał

Specyfika kościelnej propagandy w PRL polega na tym, że nie działała ona tak, jak działa propaganda w zwykłym sensie – przez deklaratywne komunikaty, plakaty, przemówienia. Działała przez rytuały i emocje. Msza czy spowiedź nie są merytoryczną próbą przekonania do własnych przekonań, tylko kształtującą tożsamość i lojalność praktyką.

Procesje, pielgrzymki, drogi krzyżowe – te formy mobilizowały setki tysięcy ludzi i budowały poczucie wspólnoty. Kościół zrozumiał coś, czego aparat PZPR nie pojął: ludzie potrzebują nie tylko słusznej linii ideowej, ale i wspólnotowego doświadczenia sensu. I bardzo umiejętnie to doświadczenie produkował, czyniąc je jednocześnie nośnikiem bardzo konkretnych wartości: hierarchii, posłuszeństwa, ofiary, narodowej wspólnoty ponad klasowym interesem. Kościelne ambony były w PRL-u jednymi z nielicznych miejsc, gdzie można było mówić rzeczy odbiegające od partyjnej linii. To zapewniało Kościołowi aureolę opozycyjności, ale treść tych przekazów rzadko kiedy była opozycyjną wobec kapitalizmu, patriarchatu czy nacjonalizmu. 

Warto też zwrócić uwagę na to, jak Kościół traktował historię. Jego wersja dziejów Polski – od Mieszka I przez rozbiory po Solidarność – to historia narodu jako wspólnoty przeznaczenia, w której klasy nie grają roli, kobiety są w tle, a religijność jest esencją polskości. Ta historiografia była aktywnie produkowana przez kościelne instytucje i trafiała na podatny grunt. W końcu, mitologie państwowej historiografii były odrzucane przez większość ludzi, więc trzeba było je czymś zastąpić.

Solidarność, Kościół i paradoks 1980 roku

Sierpień 1980 jest momentem, który w tej historii trzeba potraktować osobno – bo jest punktem pozornie przeczącym tezie o Kościele jako sile antyrobotniczej. Kościół popierał Solidarność, odprawiał msze w okupowanych zakładach pracy i błogosławił strajkujących. Jak można oskarżać Kościół tak surowo, skoro wspierał niezależną organizację robotniczą?

Wsparcie Kościoła dla Solidarności było warunkowe i strategiczne. Kościół popierał ruch robotniczy tak długo i o tyle, o ile ruch ten był możliwy do wpisania w narrację narodowo-katolicką. Jeśli tamtejsi liderzy akceptowali kościelną rolę moralną i ideologiczną, byli bezpieczni – byle nie pchali za daleko w stronę autonomicznego projektu klasowego. Kiedy w Solidarności pojawiały się nurty bardziej radykalne (klasowe i świeckie), hierarchia kościelna zachowywała dystans albo wprost je hamowała.

Co więcej, wsparcie dla Solidarności nie było poparciem dla narzędzi walki pracowniczej jako takich. Kościół nigdy nie był zwolennikiem strajku jako instytucji. Popierał konkretny ruch w konkretnym momencie historycznym, bo był to ruch niosący krzyż i śpiewający „Boże, coś Polskę” – nie dlatego, że strajk jako forma walki klasowej zasługuje, w opinii Kościoła, na poparcie.

Paradoks Solidarności polega też na tym, że jej zwycięstwo otworzyło drogę do transformacji, w której Kościół natychmiast uruchomił zakumulowany kapitał. Ustawa o sporach zbiorowych z 1991 roku – skonstruowana tak, żeby de facto uniemożliwić strajki – powstała w tym samym czasie, w którym trwały negocjacje konkordatowe, a Kościół odzyskiwał majątek i formalne wpływy. 

Zakaz aborcji jako projekt klasowy i patriarchalny

W 1993 roku w Sejmie przegłosowana zostaje ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży przez lata funkcjonująca pod terminem kompromis aborcyjny. To kluczowy moment w polskiej historii kobiecej.

Kościół był jednym z architektów prawnego reżimu, który odebrał Polkom prawo do aborcji.

Żeby zrozumieć tę ustawę jako projekt klasowy, trzeba przypomnieć, czego zakazuje. Zniosła ona ustawę z 1956 roku, która dopuszczała legalną aborcję nie tylko w przypadkach zagrożenia życia, zgwałcenia, czy wad płodu, ale ze względu na trudne warunki życiowe kobiety. Zamożne kobiety w Polsce zawsze miały i mają dostęp do bezpiecznej aborcji przez wyjazdy za granicę, prywatne kliniki oraz sieć kontaktów i znajomości. Dominująca większość kobiet – bez zasobów i spoza metropolii – niechciane ciąży kontynuowały lub uciekały się do niebezpiecznych procedur. Tzw. kompromis był niczym więcej niż elementem klasowej przemocy.

Rzecz jasna, nic nie wydarzyło się znikąd. Kościół przygotowywał grunt pod ten moment latami. W konfesjonale kler rościł sobie prawo do ingerencji w najbardziej intymne decyzje kobiet i czynił to w imieniu Boga i narodu jednocześnie. Marcin Kościelniak w Aborcji i demokracji analizuje, jak ta kościelna praca ideologiczna przekładała się na parlamentarną politykę. Nie przez przypadek zakaz aborcji pojawił się tak szybko po transformacji; projekt wręcz czekał na odpowiedni moment polityczny. Kościół miał też coś, czego nie miały organizacje kobiece: instytucjonalną ciągłość, zasoby i doświadczenie lobbingu. Odsyłam Was do tej pozycji i gwarantuję, że nie pożałujecie czasu spędzonego na jej lekturze.

Opór był i jest, ale przez lata niewystarczający, by zmienić prawo (m.in. Czarne Protesty 2016 roku i mobilizacja po wyroku Trybunału Konstytucyjnego w 2020 roku, która była dla wielu z nas pierwszym doświadczeniem masowych manifestacji). Te ruchy pokazały skalę niezgody, ale też słabość polskiego ruchu kobiecego – pozbawionego klasowej perspektywy – niezdolnego do koordynacji i budowania strategii działania. Były też dowodem, jak głęboko zakaz aborcji jest wbudowany w państwo i jak mocno jest broniony przez siły, które przez trzydzieści lat akumulowały władzę.

Antyzwiązkowa twarz katolicyzmu

Postawmy pytanie, które praktycznie nie pada: gdzie był Kościół, rzekomo wielki sojusznik robotników, gdy uchwalano antyzwiązkową ustawę o rozwiązywaniu sporów zbiorowych? Gdzie jest teraz, gdy de facto pozbawia ona miliony pracownic i pracowników prawa do strajku, o które walczyli stoczniowcy i górnicy?

Nie ma go nigdzie, bo być nigdzie nie musi. Kościelna hierarchia w Polsce nie ma w swoim języku pojęcia solidarności pracowniczej w sensie klasowym. Katolicka nauka społeczna, od encyklik Leona XIII do Jana Pawła II, zbudowana jest na odrzuceniu walki klasowej. Zamiast tego proponuje ona pracę na rzecz porozumienia, dialogu i wspólnego dobra. To brzmi pięknie. W praktyce oznacza jednak, że szef i pracownica mają ze sobą rozmawiać, szukać kompromisu, budować harmonię. Co robić, gdy pracodawca negocjuje w złej wierze? Co robić, gdy procedury ciągną się miesiącami, a inflacja zjada wartość postulatu płacowego? Kościół nie ma odpowiedzi i nie wygląda na to, by chciał ją mieć.

Nawoływanie do harmonii w strukturalnie nierównej relacji jest de facto popieraniem silniejszej strony. Szef, który czeka, mediuje i rozwleka procedury, korzysta z każdego tygodnia zwłok, a nasza siła przetargowa maleje. Kościelna doktryna harmonii produkuje asymetrię na korzyść kapitału.

Rozpoczęty w czasach PRL pontyfikat papieża-Polaka łączył mocną retorykę w obronie godności pracy z głębokim sprzeciwem wobec narzędzi, które tę godność mogły egzekwować. 

Klasa, płeć, Kościół – gdzie jesteśmy?

Spróbujmy podsumować to, co tu analizujemy. Kościół w PRL był instytucją, która:

• utożsamiała polskość z katolicyzmem,

• budowała nacjonalistyczną hegemonię kulturową;

• mobilizowała kobiety jako darmową siłę roboczą własnych struktur, oferując im w zamian tożsamość opartą na macierzyństwie i poświęceniu;

• kontrolowała reprodukcję przez kazalnicę i konfesjonał, produkując społeczną zgodę na ograniczenie praw reprodukcyjnych kobiet;

• oferowała wsparcie dla ruchu robotniczego wyłącznie warunkowo, o ile nie zagrażał kościelnej hegemonii i nacjonalistyczno-patriarchalnemu porządkowi;

• akumulowała kapitał symboliczny i polityczny, który po 1989 roku natychmiast uruchomiła, doprowadzając do zakazu aborcji, konkordatu i powrotu religii do szkół.

Historia Kościoła, to historia instytucji, która zgrabnie poruszała się w warunkach PRL-u, konserwując i wzmacniając swój wpływ, która transformację traktowała nie jako szansę na odnowę, lecz jako okazję do rewanżu. Co to znaczy dla nas dzisiaj? Tyle, że kiedy patrzymy na zakaz aborcji i strajków w Polsce i nierówną pozycję kobiet na rynku pracy (obarczoną prekaryjnością, tymczasowością i nieodpłatną pracą), widzimy też konsekwencję bierności Kościoła – machiny patriarchatu i adwokata kapitału.

Gabriela Wilczyńska

Na ilustracji w nagłówku widzimy strony tygodnika Kobieta i Życie z 1989 roku (fotoreportaż Zezona Żyburtowicza).