Czy Polskę czeka pobór? Po wrocławskim spotkaniu z Urbańskim

Pytanie, wokół którego zorganizowane było wrocławskie spotkanie 7 listopada z Jarosławem Urbańskim, brzmiało: czy Polskę czeka przywrócenie poboru? Odpowiedź padła na samym początku: nie wiadomo, lecz jest to prawdopodobne. Nie chodzi o przewidywanie daty kolejnej decyzji rządu. Rozmowa o poborze była rozmową o czymś szerszym: o prawie do odmowy służby wojskowej, militaryzacji szkół i uniwersytetów, klasowym podziale kosztów wojny oraz o tym, jak państwo przygotowuje społeczeństwo do uznania wojny za nieuniknioną.

Urbański mówił o tych problemach nie tylko jako badacz historii ruchów antywojennych. W latach 80. sam odmówił służby wojskowej, działał w ruchu Wolność i Pokój i odbył służbę zastępczą w szpitalu. Niedawno wydał swoją broszurę Anarchizm wobec wojny i pokoju. Musimy pamiętać, że możliwość odmowy nie została przyznana ludziom przez państwo z własnej inicjatywy – została wywalczona przez ludzi odmawiających podporządkowania się armii, narażając się przy tym na więzienie, społeczne napiętnowanie i problemy w pracy.

Od przywileju do prawa

Pierwsza część spotkania dotyczyła historii sprzeciwu sumienia. Urbański przypomniał, że jego korzenie są znacznie starsze niż współczesne ruchy pacyfistyczne. Odwoływał się do kwakrów, mennonitów, braci czeskich i innych sekt chrześcijańskich, które odmawiały noszenia broni. Ich pacyfizm nie rozwijał się wyłącznie z lektury Ewangelii. Część tych wspólnot uczestniczyła wcześniej w rewolucyjnych konfliktach społecznych, a odrzucenie przemocy było ich odpowiedzią na klęskę zbrojnych prób przekształcenia świata.

Z czasem zmieniło się samo rozumienie odmowy służby wojskowej. Początkowo władza mogła zwolnić z niej określoną wspólnotę religijną. Był to zwykły przywilej, który można było przyznać, ograniczyć lub odebrać. Dopiero wieloletnie walki obdżektorów doprowadziły do uznania, że sprzeciw sumienia przysługuje jednostce i powinien być traktowany jako prawo człowieka. Na popularności zyskało przekonanie, że człowiek nie musi należeć do uznanego Kościoła, aby uważać zabijanie za moralnie niedopuszczalne.

Ta zmiana nie zakończyła represji. Obdżektorzy niekoniecznie starali się unikać wszelkiego ryzyka i odpowiedzialności; wielu z nich świadomie deklarowało odmowę i przyjmowało jej konsekwencje. Sprzeciw sumienia różnił się od indywidualnego szukania sposobu na uniknięcie poboru i stawał się jawnym konfliktem z prawem państwa do rozporządzania ludzkim życiem.

„A co z walką przeciwko Hitlerowi?”

Jedno z najtrudniejszych pytań dotyczyło II wojny światowej. Krytyka pacyfizmu często opiera się na pozornie rozstrzygającym argumencie: odmowa walki miałaby oznaczać pozostawienie pola faszyzmowi. Urbański nie próbował odpowiedzieć na ten problem banalną pochwałą każdej odmowy – zwrócił natomiast uwagę, że znany nam obraz wojny został zbudowany po jej zakończeniu. Ludzie podejmujący decyzję w jej trakcie nie dysponowali naszą dzisiejszą wiedzą, a udział po stronie aliantów nie oznaczał uczestnictwa w moralnie czystym przedsięwzięciu.

Alianci prowadzili bombardowania całych dzielnic niemieckich miast, świadomie godząc się na masową śmierć ludności cywilnej. Wojna z faszyzmem nie unieważniła kolonializmu, przemocy wobec kobiet ani interesów imperialnych mocarstw. Pytanie obdżektora nie brzmi: czy wolno odmówić walki z Hitlerem? Dylematem było również pytanie: czy wolno odmówić udziału w bombardowaniu miasta, wykonywania rozkazów prowadzących do śmierci cywilów albo wspierania państwa, które samo dokonuje zbrodni?

Nie jest to próba zrównania wszystkich stron konfliktu czy zanegowania faszystowskich zbrodni. Chodzi o odrzucenie wygodnego czarno-białego obrazu, w którym samo wskazanie słusznego wroga wystarcza do moralnego usprawiedliwienia wszystkich działań podejmowanych przeciwko niemu. Państwo potrzebuje takich narracji, bo to właśnie dzięki niemu każdą kolejną wojnę może przedstawiać jako powtórkę z walki absolutnego dobra z absolutnym złem.

Militaryzacja zaczyna się przed poborem

Pobór nie pojawia się znikąd. Poprzedza go długi proces przygotowywania instytucji i świadomości społecznej. Militaryzację widać w rosnących wydatkach na zbrojenia, obecności wojska na uczelniach, szkoleniach strzeleckich w szkołach, programach edukacyjnych i języku debaty publicznej. Podczas dyskusji pojawił się też przykład programu Dolny Śląsk – strzelnica w każdej szkole. Tego typu działania przedstawia się jako neutralną edukację dla bezpieczeństwa w tzw. trudnych czasach. W praktyce oswajają dzieci i młodzież z bronią oraz z wojskową, militarną definicją bezpieczeństwa.

Towarzyszy temu wszystkiemu określony model patriotyzmu i męskości. Dobry obywatel ma być gotowy do walki, a „prawdziwy mężczyzna” – do noszenia broni. Odmawiający bywa przedstawiany jako tchórz, egoista albo ktoś, kto chce przeżyć kosztem innych. Historycznie obdżektorów atakowano również poprzez homofobiczne kwestionowanie ich męskości. Społeczeństwo ma samo zawstydzać tych, których państwo chce wysłać wbrew ich woli do wojska.

Równocześnie współczesna propaganda wojskowa chętnie łagodzi realny obraz wojny. Zamiast błota, strachu, okopów, kalectwa i śmierci pojawia się opowieść o technologii, dronach i mitycznej walce prowadzonej zza ekranu. Urbański polemizował z przekonaniem, że automatyzacja uczyni wojnę bezpieczną. Nawet jeśli część żołnierzy będzie sterować maszynami z oddalenia, bomby nadal będą spadać na prawdziwych ludzi. Technologia nie eliminuje przemocy, tylko zwiększa dystans dzielący sprawcę od jej skutków.

Ten problem szczególnie dotyczy naszego pokolenia, które dorastało bez obowiązkowej służby wojskowej. Dla wcześniejszych generacji perspektywa wojska była elementem codzienności, niezależnie od tego, czy ją akceptowały. Dziś możemy zostać postawieni przed poborem bez punktu odniesienia i bez języka pozwalającego nazwać własny sprzeciw. Właśnie dlatego wierzymy, że dyskusja o prawie do odmowy służby musi odbywać się teraz, a nie dopiero po podjęciu konkretnych kroków prawnych przez rząd.

Kto ponosi koszty wojny?

Jednym z najważniejszych wątków spotkania był klasowy charakter militaryzacji. Na wojnie zarabia, rzecz jasna, przemysł zbrojeniowy, ale jej koszty rozkładają się znacznie szerzej. Wzrost wydatków wojskowych oznacza presję na ograniczanie wydatków socjalnych – ochronę zdrowia, naukę i edukację, mieszkalnictwo, ekologię. Nawet jeśli cięcia nie następują od razu, zbrojenia finansowane długiem przesuwają ich konsekwencje w przyszłość.

Idźmy dalej – formalnie powszechny obowiązek służby wcale nie oznacza powszechnego ryzyka. O tym, kto trafi do armii, kto zostanie wysłany na najbardziej niebezpieczny odcinek i kto będzie mógł skorzystać z wyjątków, decydują między innymi pozycja społeczna, pieniądze, wykształcenie i kapitał społeczny. Równocześnie dla części młodych ludzi służba wojskowa staje się atrakcyjna właśnie dlatego, że cywilny rynek pracy nie gwarantuje im stabilności, godnej płacy ani mieszkania.

Z tej perspektywy hasło „wszyscy musimy ponieść koszty bezpieczeństwa” doprowadza nas do dwóch pytań: kto podejmuje decyzję o wojnie i kto zostanie zmuszony do jej wykonania? Politycy głosujący za zwiększeniem wydatków wojskowych nie znajdą się sami w okopie. Pobór pozwala państwu oddzielić prawo decydowania od obowiązku umierania.

Nie każda wojna jest wojną obronną

W debacie o poborze niemal automatycznie wyobrażamy sobie Polskę jako ofiarę napaści. Powołani mają bronić swoich domów i bliskich. Podczas spotkania Urbański odwrócił to odruchowe założenie: co się stanie, jeśli polskie wojsko zostanie wykorzystane nie do obrony, lecz do agresji albo okupacji?

To nie abstrakcyjna możliwość. Wojsko polskie uczestniczyło w interwencjach w Afganistanie i Iraku. Państwa zawsze przedstawiają własne działania jako obronę, nawet kiedy prowadzą wojnę poza swoimi granicami. Prawo do odmowy staje się szczególnie ważne w momentach, gdy obywatel nie zgadza się z definicją wroga narzuconą przez własne państwo.

Czy ruch antywojenny wytrzyma moment próby?

W dyskusji padło pytanie, jak zbudować ruch antywojenny, który nie rozpadnie się w chwili wybuchu wojny. Historia pokazuje, że pacyfizm bywa silny w okresie pokoju, natomiast wraz z mobilizacją część jego zwolenników przechodzi na pozycje nacjonalistyczne. Społeczeństwa słyszą, że to właśnie one zostały zaatakowane, a odmowa chwycenia za broń osłabia wspólnotę wyobrażoną w chwili najwyższego zagrożenia.

Nie wystarczy zadeklarować, że jesteśmy przeciwko wojnie. Potrzebne są organizacje, więzi i praktyki solidarności zdolne przetrwać presję państwa oraz opinii publicznej. Potrzebna jest też wiedza o prawie do odmowy, zanim skorzystanie z niego stanie się sprawą życia i śmierci. Jeżeli ruch zacznie organizować się dopiero po ogłoszeniu poboru, może być za późno: ludzie zostaną odizolowani, podporządkowani wojskowej dyscyplinie i zmuszeni do podejmowania indywidualnych decyzji.

O sprzeciwie sumienia trzeba mówić nie jako o prywatnym wyborze szczególnie wrażliwej jednostki, lecz jako o politycznym prawie ograniczającym władzę państwa. Prawo to ma znaczenie tylko wtedy, gdy obowiązuje również w chwili mobilizacji i wojny – właśnie wtedy, gdy państwo najbardziej chciałoby je zawiesić.

Prawo do odmowy służby wojskowej jest niezbywalne. Apelujemy do rządu!

Dołącz do Inicjatywy Pracowniczej: wypełnij formularz.