12 sierpnia 2026 r.

LIST OTWARTY

Panie Premierze,

My, niżej podpisani, nalegamy, aby rząd RP:

1. Odstąpił od zamiaru wprowadzenia zmian legislacyjnych wprowadzających wysokie kary za niewykonanie rozkazów przez żołnierzy podczas mobilizacji lub wojny, o czym donosi polska prasa.

2. Nalegamy, aby rząd wyszedł z inicjatywą wprowadzenia przepisów umożliwiających odmowę służby wojskowej ze względu na sprzeciw sumienia – nie tylko w czasie pokoju, ale także w czasie mobilizacji i wojny.

3. Nalegamy, aby rząd zaniechał ewentualnego wydalania z Polski ukraińskich obywateli, którzy deklarują, że odmawiają służenia w armii ukraińskiej z powodu sprzeciwu sumienia.

W połowie lipca 2026 roku polska prasa ujawniła, że rząd planuje wprowadzenie zmian legislacyjnych, polegających na radykalnym zwiększeniu kar za niewykonanie rozkazów przez żołnierzy podczas mobilizacji lub wojny. Obecne przepisy prawne zakładają, że za niesubordynację żołnierzowi grozi do 3 lat więzienia; jeżeli działa wspólnie z innymi kara wzrasta do 5 lat więzienia. Nowe przepisy mają zakładać, że kary za tego typu przewinienia wzrosną do 30 lat więzienia, a nawet rozważane jest wprowadzenie dożywocia.

Jednocześnie trzeba zwrócić uwagę, że w Polsce nieuregulowana jest kwestia osób odmawiających służby wojskowej z powodu sprzeciwu sumienia (z powodów religijnych, ideowych czy politycznych). Od 1988 roku istnieje możliwość odmowy służby wojskowej pod warunkiem odbycia służby zastępczej. Po zniesieniu służby zasadniczej w 2009 r., przepisy dotyczące osób odmawiających służby wojskowej z powodu sprzeciwu sumienia „zawisły w próżni” prawnej.

W takiej sytuacji nie wiadomo, czy w czasie wojny i mobilizacji powołania unikną osoby, które w latach wcześniejszych odbywały służbę zastępczą lub były więzione za odmowę służby wojskowej (także w latach 90.). Ewentualnie jaki charakter te powołania będą nosić. Część z nich ciągle jest w wieku, kiedy może podlegać mobilizacji. W latach 1988 do 2009 podanie o służbę zastępczą złożyło ok. 90 tys. mężczyzn, z tego ok. 54 tys. ją otrzymało.

Warto zwrócić uwagę, że w wielu krajach zachodnich obowiązuje prawo do odmowy służby wojskowej także w przypadku mobilizacji i wojny, np.: w Szwecji, Finlandii, USA, Kanadzie czy Wielkiej Brytanii. W Wielkiej Brytanii taka możliwość została wprowadzona już w 1916 roku. W czasie I wojny światowej o zwolnienie ze służby wojskowej wystąpiło w tym kraju ok. 16 tys. mężczyzn; w czasie II wojny światowej ok. 65 tys. mężczyzn i 1000 kobiet. 

W świetle prawa międzynarodowego i zgodnie z werdyktami takich gremiów jak Komitet Praw Człowieka ONZ czy tzw. Komisja Wenecka (Europejska Komisja na rzecz Demokracji przez Prawo) prawo do odmowy służby wojskowej z powodu sprzeciwu sumienia jest niezbywalne, także w czasie wojny. 

Według Komisji Weneckiej (zgodnie z jej orzeczeniem z 2025 roku w sprawie jednego z ukraińskich objectorów) państwa mają bezwzględny obowiązek stworzenia i utrzymania systemu alternatywnej służby cywilnej, która musi być odseparowana od struktur militarnych i dowództwa wojskowego. Względy obronne nie mogą służyć za uzasadnienie dla odmowy udzielenia zwolnienia lub zastępczej służby dla osób starający się o to ze względu na sprzeciw sumienia, także w czasie wojny.

Ukraińskie władze w 2022 roku odmówiły respektowania przepisów dotyczących osób odmawiających służby wojskowej. Europejskie Biuro ds. Sprzeciwu Sumienia czy Ukraiński Związek Helsiński na rzecz Praw Człowieka wskazują na łamanie praw objectorów w Ukrainie. Tysiące z nich jest więzionych lub przymusowo wcielanych do armii. W swoich raportach organizacje praw człowieka alarmują, że osoby ubiegające się o status objectora są często pozbawiane prawa do skutecznego odwoływania się od decyzji Terytorialnych Centrów Poboru, oraz ujawniają przypadki torturowania i złego traktowania osób odmawiających służby wojskowej.

Struktury młodzieżowe Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Inicjatywa Pracownicza stanowczo sprzeciwiają się wojnie i zapowiadają podejmowanie dalszych działań na rzecz pokoju.