Uniwersytet w polu rażenia | TOTALNA MILITARYZACJA
Drony to wierzchołek góry lodowej.

Tekst, który przeczytacie poniżej, jest częścią serii Totalna militaryzacja, w toku której będziemy wydawać opiniotwórcze teksty związane z postępującą militaryzacją i jej wpływie na nasze życia – miejsca pracy, naukę, formy organizowania się i relacje społeczne.
Wojsko potrzebuje wiedzy o ludziach
Militaryzacja uczelni? Najłatwiej wskazać laboratorium pracujące nad technologią wojskową albo współpracę politechniki z producentem uzbrojenia. Taki obraz jest niepełny. Wojsko i państwo potrzebują nie tylko lepszych urządzeń – potrzebują też wiedzy o społeczeństwach: o tym, jak ludzie się organizują, czego się boją, komu ufają, co ich mobilizuje, a co może skłonić do sprzeciwu. Do jej wytwarzania przydają się antropologia, socjologia, psychologia, historia, językoznawstwo, politologia i ekonomia.
Badacze i badaczki nauk humanistycznych i społecznych nie muszą tworzyć instrukcji używania broni, żeby swoją pracą służyć działaniom wojennym. Mogą klasyfikować ludzi, wyznaczać granice między „swoimi” i „obcymi”, opisywać protest jako zagrożenie dla stabilności albo dostarczać metod wpływania na nastroje społeczne. Przede wszystkim mogą zneutralizować dyskursy, które neutralne wcale nie są – wystarczy jedne interesy przedstawić jako rozsądne i konieczne, a inne – podejrzane, naiwne czy nieodpowiedzialne. Sama technologia nie wystarczy do zarządzania społeczeństwem. Zaś wiedzę o człowieku łatwo zamienić w zasób operacyjny: coś, co można wykorzystać do przewidywania, nadzorowania, przekonywania lub kontrolowania populacji.
Od badań społecznych do kontrpartyzantki
W pierwszej wojnie światowej spór o związek badań z wywiadem wywołał Franz Boas. W 1919 roku skrytykował amerykańskich badaczy, którzy prowadzili działalność wywiadowczą w Ameryce Środkowej pod przykrywką pracy archeologicznej. W czasie drugiej wojny światowej wielu amerykańskich antropologów pracowało w instytucjach rządowych i przy zadaniach związanych z wojną. W latach 60. Pentagon finansował Project Camelot, projekt badań społecznych planowany z myślą o analizowaniu przyczyn rewolucji i konfliktów wewnętrznych w państwach Ameryki Łacińskiej oraz możliwości przeciwdziałania im. Kontrowersje wywołało nie tylko wojskowe finansowanie, ale też sposób pozyskiwania badaczy i ukrywanie politycznego celu programu przed częścią osób zapraszanych do współpracy. Kiedy sprawa stała się przedmiotem sporu dyplomatycznego, projekt został oficjalnie rozwiązany 8 lipca 1965 roku. Niezależnie od tego, że ten konkretny program został oficjalnie wygaszony, samo ujawnienie go pokazało, że państwo używało nauki do imperialnej kontroli i sabotażu ruchów lewicowych.
Po 2001 roku podobny wątek był obecny w kontekście amerykańskich wojen w Iraku i Afganistanie. Human Terrain System umieszczał cywilnych specjalistów i badaczy społecznych przy jednostkach wojskowych, aby dostarczali wiedzy o lokalnych strukturach i relacjach. Zwolennicy programu przedstawiali go jako sposób na lepsze zrozumienie sytuacji w strefie konfliktu, choć nawet wtedy zauważano implikacje prowadzenia badań pod lufami karabinów. Amerykańskie Towarzystwo Antropologiczne ostrzegało, że prowadzenie badań w otoczeniu wojska utrudnia uzyskanie dobrowolnej zgody, naraża osoby udzielające informacji i może sprawić, że ich wiedza zostanie użyta w działaniach operacyjnych. Nie chodzi o abstrakcyjny „brak neutralności”, a konkretną, groźną asymetrię. Jej przykładem jest operacja Khyber w afgańskiej prowincji Paktia. W 2007 roku antropolożka z pierwszego zespołu HTS powiązała dużą populację wdów oraz brak pracy dla ich synów ze skuteczną rekrutacją młodych mężczyzn przez talibów. Zespół zaczął w związku z tym szukać dla kobiet zatrudnienia przy produkcji tekstyliów – chodziło o to, by syn nie był jedynym żywicielem domostwa. Położenie klasowe afgańskich rodzin zostało wepchnięte w kategorie potrzeb armii okupacyjnej, a program pozostawił źródła biedy nietknięte. Celem była sama korekta jej skutków w zakresie potrzebnym wojsku do utrzymania imperialnej kontroli. Pentagon płacił zespołom badawczym za wiedzę pozwalającą na sprawną kontrolę terytorialnej okupacji, a mieszkańcy peryferii dostarczali danych i ponosili materialne, drastyczne koszty interwencji. Ich potrzeby zyskiwały znaczenie zależnie od swojej użyteczności dla imperialnego porządku. Te różne sytuacje, z różnym zakresem wojskowego wpływu, łączy wspólny mianownik: wiedza o kulturze i społeczeństwie może w łatwy sposób zostać włączona do planowania operacji, zarządzania ludnością albo przeciwdziałania oporowi.
Uczelnia w obiegu zbrojeń
Współcześnie najłatwiej rozpoznać militaryzację nauki tam, gdzie istnieje bezpośrednia współpraca uczelni z przemysłem zbrojeniowym. Politechnika Gdańska informowała o umowie z Grupą WB, obejmującej współpracę dydaktyczną, naukową i badawczo-rozwojową, między innymi w obszarze pojazdów podwodnych, platform bojowych, łączności i oprogramowania. W marcu 2026 roku PG, AGH i PGZ Stocznia Wojenna podpisały list intencyjny dotyczący prac nad autonomicznymi dronami podwodnymi. Uczelnie przedstawiały je w kontekście zastosowań wojskowych i ochrony infrastruktury krytycznej.
Za taką współpracą stoją interesy i zależności, nie tylko deklarowana „wymiana wiedzy”. Przedsiębiorstwa zyskują dostęp do kompetencji badawczych, laboratoriów i przyszłej siły roboczej. Uczelnie mogą liczyć na finansowanie projektów, zamówienia i prestiż związany z udziałem w przedsięwzięciach przedstawianych jako strategiczne. Studenci otrzymują perspektywę praktyk czy zatrudnienia w sektorze, który państwo dynamicznie dotuje i rozwija. Wszystko działa na tyle „racjonalnie” i „rozsądnie”, że uznanie rozwoju sektora zbrojeniowego za naukowy priorytet jest wręcz oczywiste. Taki już urok czasów – jak przyjęło się mówić – ciekawych.
Wizerunek, rekrutacja i codzienność kampusu
Militaryzacja uczelni odbywa się również przez działania, które nie przypominają laboratorium ani kontraktu z producentem broni – rekrutacyjne stoisko, wykład, ćwiczenia czy spotkanie z żołnierzami. Ich wspólnym skutkiem może być zwiększenie widoczności wojska w codziennym życiu uczelni i przedstawienie go jako naturalnego uczestnika przestrzeni uczelni.
Uniwersytet Warszawski i Wojska Obrony Terytorialnej podpisały 31 marca 2026 roku porozumienie, którego zapowiadane obszary obejmują projekty edukacyjne, naukowe i społeczne, szkolenia, warsztaty, wykłady oraz wydarzenia promujące wiedzę o WOT. Komunikat UW wskazuje też na kwestie zarządzania kryzysowego i bezpieczeństwa. Z kolei Legia Akademicka jest osobnym programem, w którym zajęcia teoretyczne odbywają się na uczelni, a praktyczne szkolenie w jednostkach wojskowych. Wszystkie takie działania oswajają obecność wojska w instytucji, która nie jest jednostką wojskową.
W październiku 2026 roku na Kampusie Głównym UW pojawiło się stoisko WOT. Żołnierze dość trafnie nazwali zadanie stoiska: „ocieplanie wizerunku”. Czego bardziej może potrzebować instytucja odpowiadająca za zorganizowaną przemoc i zabezpieczanie pozycji państwa w imperialistycznym podziale świata niż społecznej akceptacji? Na kampusie wojsko przedstawia się przez pomoc podczas powodzi, zarządzanie kryzysowe, naukę pierwszej pomocy i pakowanie plecaka na czarną godzinę. Wojna zostaje odsunięta poza kadr. Można odnieść wrażenie, że ostatnia rzecz, jaką robi żołnierz, to dotyka broni. Z pola widzenia znika fakt, że osoba wstępująca do WOT przyjmuje wojskową hierarchię, obowiązek wykonywania rozkazów i zobowiązania, z których nie może później zrezygnować na zasadach znanych ze zwykłego zatrudnienia. Opisanie stosunku wojskowego własnymi kategoriami mogłoby odstraszyć część zainteresowanych – retoryka służby lokalnej społeczności i dorobienia na boku osiąga inne efekty.
Uniwersytet wykorzystuje swoją pozycję i niejako dzieli się swoim prestiżem z WOTem, pomagając mu zyskać na wiarygodności. Stoisko ustawione na środku Kampusu Głównego nie wygląda jak kolejna reklama banku. Wojsko występuje tam jako partner UW, a podpisane porozumienie potwierdza jego prawo do organizowania kolejnych wykładów, warsztatów, szkoleń i projektów.
WOT otrzymuje od UW dostęp do grupy wojsku niezbędnej: młodych ludzi. Nie jest tajemnicą, że właśnie tej grupy brakuje w stołecznych szeregach formacji.
Równocześnie to oni najmocniej odczuwają długofalowe skutki kryzysu kosztów życia. Mechanizm jest banalny: państwo skazuje ich na drogie mieszkania, śmieciowe umowy i pozbawia ich pomocy socjalnej, a następnie przychodzi z ofertą wynagrodzenia za wojskowe szkolenie. Te procesy można swobodnie przypudrować „wyborami” i wiarą (przypominającą czasem zwykłe zaklinanie rzeczywistości), że „skoro ktoś się zgłosił, to wie, na co się pisze”.
Czy jest to coś innego niż kolejne oblicze neoliberalnego modelu uczelni? Uniwersytet ogranicza własne obowiązki socjalne, komercjalizuje kolejne usługi i zostawia studiujących samych z kosztami reprodukcji ich siły roboczej, ale jednocześnie pomaga sektorom uznanym przez państwo za strategiczne w pozyskiwaniu kadr. Student ma samodzielnie opłacić mieszkanie, jedzenie, transport i leczenie (specjalistów w przychodni na kampusie nie znajdziemy), a brakujące środki zdobyć na rynku pracy albo w wojsku. WOT może czerpać z niepewności ekonomicznej wytworzonej przez ten porządek, chociaż w materiałach rekrutacyjnych zobaczymy zaradną jednostkę, która inwestuje w siebie i zdobywa nowe kompetencje w niepewnych czasach. Koszt utrzymania przyszłego żołnierza nadal ponosi głównie on sam, jego rodzina oraz cywilny system edukacji. Armia pojawia się na końcu tego procesu i zabiera gotową, wykształconą siłę roboczą.
Opowieści o udziale WOT w usuwaniu skutków powodzi pełnią w tej rekrutacji szczególną funkcję. Wieloletnie niedofinansowanie cywilnych służb ratunkowych, ochrony ludności i instytucji publicznych tworzy lukę, którą coraz częściej zajmuje wojsko.
Każde kolejne zadanie wykonane przez żołnierzy służy za dowód, że bez armii społeczeństwo nie poradzi sobie z kryzysem.
Kołowrotek działa bez zarzutu: cięcia w instytucjach cywilnych dostarczają uzasadnienia dla dalszego wzmacniania wojska. Nie mamy pytać, dlaczego państwo nie rozwija odpowiednich organów i organizacji. Naszym patriotycznym obowiązkiem jest podziwianie sprawności formacji, która dostała środki, kadry oraz polityczne pierwszeństwo. Im więcej dziedzin życia publicznego zależy od wojska, tym trudniej podważyć kolejne wydatki militarne.
Do podobnego podporządkowania dochodzi w obszarze badań. Nie możemy zadowolić się spełnieniem powszechnie przyjętych etycznych norm i standardów metodologicznych. Trzeba zamiast tego sprawdzać, kto zamawia wiedzę, kto za nią płaci, do czego jej potrzebuje i kto poniesie skutki jej zastosowania. Wiedza nie krąży poza stosunkami własności i władzy. Rektor może nazwać współpracę wymianą doświadczeń, lecz nazwa nie pozbędzie się materialnych różnic między stronami. Wojsko posiada środki, hierarchię oraz aparat przymusu. Osoby i zbiorowości opisywane w badaniach tego nie mają. Współpraca nauk społecznych z armią wzmacnia stronę, która już na wstępie dysponuje największą zdolnością obserwowania, klasyfikowania i dyscyplinowania ludności.
Apolityczna armia, apolityczny rektorat, polityczna bieda
Z tego powodu spór o polityczność wojska prowadzony na poziomie jego partyjnej bezstronności prowadzi donikąd. Armia jest częścią państwa i zabezpiecza porządek, na którym opiera się władza klasy posiadającej. Chroni granice, własność, ciągłość produkcji, kapitał. Polityczna funkcja armii nie zaczyna się dopiero wraz z obecnością polskich żołnierzy w Iraku. Wystarczy spojrzeć na budżet państwa, organizację pracy, pozycję przemysłu zbrojeniowego i na rozszerzanie wojskowej obecności na instytucje cywilne. Brak logo partii politycznej na mundurze nie rozstrzyga w tej sprawie absolutnie niczego.
Rzekoma apolityczność UW działa zresztą wyjątkowo wybiórczo – zresztą, na temat politycznej apolityki akademii pisałyśmy niemało w numerze Uniwersytet policyjny.
Czy słowo „akademia” nie jest zabawne samo w sobie?
Sektor nauki nie brzmi w połowie tak ezoterycznie i ekskluzywnie jak akademia, która jest na tyle wyjątkowa, że nawet pozując z szefem Ministerstwa Obrony Narodowej i zapraszając reprezentantów Sojuszu Północnoatlantyckiego do budynku „samorządu studentów” jest w stanie zachować apolityczność.
Polityką są transparenty (zaledwie parę miesięcy temu prorektor Raś i kanclerz Grey odmówili wejścia do tego samego pomieszczenia, w którym znalazły się kawałki tektury głoszące hasła o BUWBARze), okupacje, protesty i żądania dotyczące biednych. Władze uczelni mówią wtedy wprost o przestępcach i potępiają protestujących, izolując ich symbolicznie od reszty studiujących. Działalność związkowa jest partykularnym interesem, bo wyrasta z materialnego studenckiego konfliktu z władzami uczelni. A przynajmniej ta nie będącą sprzed dekad – w końcu na każdej kolejnej z kolei konferencji o opozycji czasów słusznie minionych znajdziemy całą śmietankę towarzyską z rektoratu. Sama rzeczniczka UW, Anna Modzelewska, wydająca komunikaty prasowe UW o wandalach, doktorat napisała właśnie na temat NSZZ Solidarność. Może kolejny komunikat jej autorstwa będzie krótki, ale do rzeczy: studenci do nauki?
Warto zwrócić szczególną uwagę na reakcje, które wywołał nasz post o WOT. W przypadku fali komentarzy przypominającej internetową psychozę, w których czytaliśmy o tym, że należy nas wieszać (!), więzić, wyrzucać z uczelni wszystko zdaje się pozostawać w standardzie akademickim. Ludzie, którzy w temacie finansowania stołówek zdali się nie do skoordynowania, połączyli siły i zebrali się ku uciesze Wszechpolaków: prorektor Raś, przewodniczący SS Mossakowski, wiceministra Zioło-Pużuk. Szkoda, że wydatki na infrastrukturę socjalną nie cieszyły się u tej trójki takim priorytetem w hierarchii reakcji.
Osobiście stokroć wolałabym, by Pałac Kazimierzowski otwarcie podawał swój przekaz dnia i wskazywał, kogo lubimy, a kogo nie. Zamiast tego musimy tańczyć w świetle jego „apolityczności”, w którą niektórzy naiwnie wierzą, a inni cynicznie na niej zyskują.
Gabriela Wilczyńska
Władza



